Bức tượng đặc biệt của người Chăm Pa được công nhận là Bảo vật quốc gia

    Tượng Avalokitesvara Bắc Bình có niên đại từ thế kỷ VIII-IX, được người dân phát hiện lần đầu vào năm 1945 khi khai hoang làm rẫy tại thôn Thanh Kiết, xã Hồng Thái (trước đây thuộc huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận, nay thuộc Lâm Đồng). Cùng thời điểm đó, 4 pho tượng đá khác cũng được tìm thấy.
 

    Năm 1996, pho tượng được người dân chôn giữ trong vườn nhà để bảo quản. Đến năm 2001, trong quá trình đào móng xây trụ cổng tại thôn Hồng Chính, xã Hồng Thái, tượng được phát hiện lại và sau đó bàn giao cho bảo tàng địa phương.

    Tượng Avalokitesvara Bắc Bình được chế tác từ đá sa thạch hạt mịn màu xám đen, cao 61cm, nặng 13kg. Các nhà nghiên cứu đánh giá đây là tư liệu lịch sử quý hiếm, không chỉ phản ánh sự giao lưu văn hóa mà còn ghi dấu thành tựu văn hóa lịch sử của cư dân Chăm Pa qua nhiều thế kỷ.

    Theo các chuyên gia tác phẩm này là minh chứng cho giải đoạn chuyển tiếp quan trọng trong nghệ thuật điêu khắc Chăm, từ phong cách thế kỷ XVII-XVIII sang đỉnh cao phong cách Trà Kiệu thế kỷ IX. Nghiên cứu về tôn giáo và tín ngưỡng của vương quốc Chămpa trong lịch sử cho thấy, Phật giáo được du nhập vào rất sớm khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên đến khoảng thế kỷ 10. Trong đó các di sản kiến trúc để lại đậm nét là Phật viện Đồng Dương ở huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam chính là trung tâm kiến trúc Phật giáo quan trọng bậc nhất của vương quốc Chămpa và lớn nhất khu vực Đông Nam Á vào thế kỷ 9.

   Cùng thời kỳ này xứ Panduranga ở phương nam của vương quốc Chămpa (Ninh Thuận, Bình Thuận) ngày nay cũng theo Phật giáo. Nhiều tượng Phật được tìm thấy, như: tượng Phật “Usnisa” ở Phan Thiết thế kỷ VII - IX; tượng Phật nổi ở chùa Kim Bình, xã Hàm Thắng; sưu tập tượng Phật đồng phát hiện ở xã Hàm Nhơn năm 1973 thế kỷ 9 – 10. Pho tượng ở thôn Hồng Chính, xã Hòa Thắng phát hiện lại năm 2001 chính là tượng Avalokitesvara - vị Bồ tát Quán Thế Âm hiện thân cho lòng từ bi của tất cả chư Phật. Quán Thế Âm là một trong những vị Bồ-tát được tôn kính thờ phụng rộng rãi nhất trong Phật giáo Đại thừa thời kỳ này. Tượng có niên đại vào thế kỷ thứ 9, đây là hiện vật gốc độc bản cho đến thời điểm này.
Khi tiếp nhận pho tượng  trên thân tượng sơn nhiều màu xanh, trắng, vàng nhạt. Hỏi ra mới biết là người tìm thấy đầu tiên đã sơn như vậy để sử dụng pho tượng hành nghề thầy pháp. Tuy vậy, nghiên cứu kỷ hơn thì thấy dấu sơn cũ hơn rất nhiều vài thế kỹ, dạng như màu và kỹ thuật sơn tượng vua và Kut trong các đền thờ vua Chăm nhiếu thế kỷ trước.

  Tượng Avalokitesvara đứng trên bệ có vòng cung phía sau. Từ một phiến đá sa thạch, từng đường nét và kỹ thuật chạm trổ điêu luyện trên đá đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình với sự cân xứng về hình thái cơ thể học. Phần đầu của tượng với búi tóc cao, trên đầu là chiếc mũ hình tháp nhiều tầng, mặt trước chạm nổi một tượng Phật đang thế ngồi khá rõ nét, đó là tượng Phật A Di Đà cổ ngồi tọa thiền, như câu ca nói về vị Phật này: “Tây phương có Phật Di Đà. Ngồi trong mũ báu Phật Bà Quan âm”. Khuôn mặt hiền dịu rất phù hợp với thân mình thon thả, thanh thoát và ngực để trần. Tượng có 4 cánh tay: tay phải trên cầm chuỗi hạt, tay trái trên cầm cuốn sách. Hai tay dưới đưa ra phía trước, tay trái cầm bình nước cam lồ, bàn tay trái bị mất (nếu còn thì thường là cầm búp sen), 2 tai to và dài tận cổ. Nghệ nhân xưa đã chạm khắc kỳ công tạo nên nhiều yếu tố trang trí chi tiết nhằm mô tả năng lượng mầu nhiệm của Phật.

   So với các loại tượng cổ trong văn hóa Chăm từ khu vực Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và cả ở Bình Thuận thì pho tượng này có một dáng vẻ rất riêng là bản gốc, độc bản. Được biết hiện nay Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch đang phối hợp với các nhà nghiên cứu xây dựng hồ sơ khoa học, vì đây là một kiệt tác chưa từng được biết đến và là ứng viên cho đợt xét duyệt sắp tới để Chính phủ công nhận bảo vật quốc gia đầu tiên của Bình Thuận.

   Việc công nhận bảo vật Quốc gia không chỉ tôn vinh giá trị văn hóa nghệ thuật của pho tượng mà còn góp phần khẳng định bề dày lịch sử vùng đất Nam Trung Bộ và diện mạo văn hóa Chăm Pa.