Khánh Hòa: Bảo tồn nghệ thuật làm gốm Chăm gắn với sinh kế cộng đồng

   Ngày 11/10/2026, tại Khánh Hòa, Hội thảo khoa học “Bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp” diễn ra, tập trung trao đổi các giải pháp bảo vệ tri thức bản địa, duy trì thực hành di sản và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng.
   Tham dự Hội thảo có đại diện Viện Nghiên cứu Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam, gồm ThS. Trịnh Văn Khoa - Viện trưởng; GS.PGS.TS. Nguyễn Duy Thiệu - Chủ tịch Hội đồng Khoa học của Viện, Ủy viên Hội đồng Di sản Quốc gia; PGS.TS. Lê Văn Toàn - Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật của Viện, Ủy viên Hội đồng Di sản Quốc Gia, Thành viên Hội đồng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự tham gia của các nhà quản lý, nhà khoa học và chuyên gia góp phần mở rộng góc nhìn liên ngành, đặc biệt trong nghiên cứu mối quan hệ giữa di sản nghề thủ công, đời sống văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng Chăm.
   Phát biểu khai mạc, đồng chí Thái Thị Lệ Hằng, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Khánh Hòa, nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn nghệ thuật làm gốm Chăm không dừng ở việc lưu giữ sản phẩm, mà phải bảo vệ hệ thống tri thức truyền thống, phát huy vai trò nghệ nhân và duy trì sức sống di sản trong đời sống cộng đồng.

   Nghệ thuật làm gốm của người Chăm là kết tinh của kỹ năng thủ công, tri thức bản địa và ký ức văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ kỹ thuật tạo hình bằng tay, trang trí đến nung gốm, mỗi công đoạn đều phản ánh sự thích ứng với môi trường sống, tập quán xã hội và quan niệm văn hóa của cộng đồng. Đặc biệt, trong không gian văn hóa Chăm, nghề gốm còn gắn với phong tục, nghi lễ và đời sống tín ngưỡng, góp phần duy trì mối liên hệ giữa con người với cộng đồng, tổ tiên và các giá trị tinh thần truyền thống.
   Tháng 11/2022, UNESCO ghi danh nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sự ghi danh không chỉ khẳng định giá trị độc đáo của di sản mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo vệ môi trường thực hành, hỗ trợ nghệ nhân và khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối nghề.
 

  Xét trong mối quan hệ giữa di sản văn hóa, phong tục và tín ngưỡng cộng đồng bảo tồn nghề gốm Chăm cần được đặt trong tổng thể bảo vệ di sản sống, nơi con người, tri thức, phong tục, nghi lễ và không gian thực hành có mối quan hệ hữu cơ. Di sản chỉ thực sự được gìn giữ khi cộng đồng nắm giữ di sản tiếp tục thực hành, trao truyền và chủ động quyết định cách thức phát huy những giá trị của mình. Vì vậy, cộng đồng Chăm phải giữ vị trí trung tâm trong quá trình bảo tồn, thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng các chương trình hỗ trợ. Việc kết nối nghề gốm với giáo dục di sản, du lịch trải nghiệm và các hoạt động sáng tạo văn hóa có thể mở rộng sinh kế, tạo động lực để nghệ nhân duy trì nghề. Tuy nhiên, phát huy giá trị di sản cần đi đôi với tôn trọng bản sắc, bảo vệ tri thức bản địa và tránh thương mại hóa làm sai lệch ý nghĩa văn hóa, tín ngưỡng truyền thống. Hiệu quả bảo tồn cần được đánh giá bằng khả năng trao truyền nghề, sự tiếp nối của thế hệ trẻ và lợi ích thiết thực dành cho cộng đồng.
   Đáng chú ý, GS. Nguyễn Duy Thiệu, Ủy viên Hội đồng Di sản Quốc gia, đề xuất định hướng quy hoạch Bàu Trúc theo mô hình bảo tàng sinh thái, lấy cộng đồng và không gian văn hóa bản địa làm trung tâm. Theo đó, cần bảo vệ nghiêm ngặt các không gian lõi cấu thành di sản, gồm cánh đồng đất sét, bãi nung lộ thiên chung và hệ thống nhà cổ truyền, đồng thời tổ chức các tuyến du lịch đi bộ văn minh, hài hòa với cảnh quan và đời sống thường nhật của cư dân. Định hướng này nhằm bảo vệ môi trường thực hành nghề gốm, tránh tình trạng không gian di sản bị chia cắt hoặc biến đổi bởi hoạt động khai thác du lịch thiếu kiểm soát.
   GS. Nguyễn Duy Thiệu cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi tư duy bảo tồn, từ hỗ trợ sản phẩm gốm sang đầu tư trực tiếp vào nghệ nhân Chăm – những chủ thể nắm giữ và trao truyền tri thức di sản. Việc hình thành các “Nhà truyền dạy tri thức gốm Chăm” do chính nghệ nhân vận hành được xem là giải pháp thiết thực nhằm duy trì kỹ thuật chế tác truyền thống, tạo môi trường học nghề cho thế hệ trẻ và bảo đảm sự tiếp nối của di sản ngay trong cộng đồng. Đặc biệt, bảo tồn nghệ thuật làm gốm cần gắn với việc gìn giữ phong tục, đời sống tín ngưỡng và những giá trị văn hóa đặc trưng đã góp phần định hình bản sắc cộng đồng Chăm.
   Theo GS. Nguyễn Duy Thiệu, các giải pháp cần được triển khai đồng bộ trên cơ sở thế kiềng ba chân: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, bảo vệ và bảo trợ không gian di sản; cộng đồng người Chăm phát huy nội lực, gìn giữ tri thức truyền thống, bản sắc văn hóa và căn tính mẫu hệ; doanh nghiệp du lịch đảm nhiệm vai trò kết nối thị trường, phát triển sản phẩm trải nghiệm có trách nhiệm và nâng cao giá trị kinh tế của di sản. Sự phối hợp hài hòa giữa ba chủ thể sẽ tạo nền tảng để bảo tồn gắn với phát triển, bảo đảm lợi ích quay trở lại cộng đồng và duy trì sức sống của di sản trong đời sống đương đại.
   Hội thảo góp phần thúc đẩy cách tiếp cận bảo tồn gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sinh kế cộng đồng; qua đó khẳng định rằng, gìn giữ nghệ thuật làm gốm Chăm không chỉ là bảo vệ một nghề thủ công truyền thống, mà còn là bảo vệ ký ức văn hóa, bản sắc và sức sống tinh thần của cộng đồng Chăm trong xã hội đương đại.