Phu Trầm - Người giữ hồn di sản giữa đại ngàn

     Khánh Hòa từ lâu được mệnh danh là "xứ Trầm, biển yến". Nếu yến sào được khai thác giữa biển khơi thì trầm hương lại ẩn mình sâu trong vùng núi thẳm. Để tìm ra "báu vật"  này người phu trầm phải bước vào hành trình đầy hiểm nguy, nơi một phút sơ sẩy có thể đánh đổi bằng cả mạng sống.
    Những chuyến điệu trầm thường bắt đầu từ tờ mờ sáng, những bóng người lặng lẽ gùi gạo, muối, dao rựa và ít thuốc men, họ men theo con đường mòn tiến vào rừng sâu. Họ- những phu trầm người gắn đời mình với đại ngàn, mong manh hy vọng trong tâm chuyến đi này sẽ gặp được "lộc trời ban". Trên vai họ không chỉ là hành trang nặng trĩu mà còn là sự đánh cược sinh mạng với đại ngàn với những nguy hiểm rừng sâu. Những chuyến đi sẽ kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng. Ban ngày họ vượt dốc cao, băng suối sâu; ban đêm treo võng giữa đại ngàn, nghe tiếng thú dữ rình rập, muỗi vắt bu đầy. Chỉ một vết trượt chân, một trận sốt rừng, hay nọc độc rắn cắn cũng có thể cướp đi mạng người phu trầm.Dân đi địu trầm tin vào tâm linh nên phải sắm lễ để cúng cầu an, cầu may. Trước khi vào rừng, trong đoàn cử ra bầu trưởng. Lên tới rừng làm bàn thờ dã chiến, bày lễ để bầu trưởng cúng cầu an.
    Trầm hương vô cùng khan hiếm, chi khi cây dó bầu bị thương tích, chịu tác động của thiên nhiên hàng trăm năm mới tạo thành trầm. Người phu trầm cần sự tinh mắt, nhạy cảm mùi hương, kinh nghiệm tích lũy mới nhận ra dấu hiệu trên thân cây. Có nhiều chuyến đi rừng họ trở về tay trắng, bởi vậy trong dân gian mới gọi nghề này là "nghề của số phận".
    Nghề điệu trầm không chỉ dựa vào sức khỏe và lòng can đảm, mà còn cần đến vốn hiểu biết sâu rộng về rừng núi về cây gió bàu. Những phu trầm thường truyền lại cho nhau những bí quyết đặc biệt là: cách nhận biết cây gió bầu, không phải cây nào cũng có trầm, cần phải dựa vào nhiều yếu tố như: màu vỏ, độ sần, những vết sẹo, vết nứt bất thường để đưa ra nhận xét bên trong có trầm tích tụ hay không; Bên cạnh đó sẽ là: gửi gió rừng kinh nghiệm này sẽ từ những người phu dày dặn kinh nghiệm có thể phát hiện mùi hương thoảng qua từ xa- dấu hiệu cây có trầm, họ thường ví "tiếng trầm gọi". Kỹ năng đoán tuổi trầm cũng là một điểm lưu ý trong việc khai thác và định chất lượng, thông qua những vết trên thân cây người phu trầm sẽ biết được cây đã "tích" trầm bao lâu, trầm có già hay non. Cuối cùng bất cứ người phu trầm nào cũng cần phải luyện tập, rèn rũa đó là kỹ thuật khai thác, nhận biết phát hiện thôi chưa đủ, quan trọng ở khâu khai thác trầm, cần sự khéo léo cẩn trọng để đục, chẻ gỗ để giữ nguyên khối trầm, tránh làm hỏng hoặc mất giá trị. 
    Trầm hương Khánh Hòa nổi tiếng khắp nơi trong và ngoài nước, từng được dùng làm vật phẩm tiến cống triều đình xưa. Một mảnh trầm quý có thể đổi được cả một gia tài, nhưng để chạm được tới nó thì bao phu trầm đã trải qua rất nhiều khó khăn, vất vả. Dẫu vậy, người dân Khánh Hòa chưa khi nào từ bỏ nghề. Họ tin rằng, trầm là báu vật trời ban, và chỉ dành cho ai có sự kiên trì, dũng cảm mới có cơ duyên tìm thấy. Đó không chì là khát vọng mưu sinh mà còn là niềm tự hào khi góp phần gìn giữ tiếng thơm "xứ trầm hương".
    Ngày nay, với sự phát triển của kỹ thuật sản xuất ra trầm nhân tạo, nghề điệu trầm rừng dần thưa vắng, nhưng trong tâm thức người dân Khánh Hòa, ký ức về những chuyến điệu trầm vẫn là hồn của quê hương. Đó là mình chứng cho sức chịu đựng, ý chí bền bỉ và tinh thần gìn giữ phát huy và bảo tồn si sản ông cha để lại. 
   Trầm hương Khánh Hòa không chỉ là sản vật quý mà còn là biểu tưởng sự kiên cường của con người, việc con người sống dựa vào thiên nhiên. Giữa những nguy hiểm mất mát, con người nơi đây vẫn bám lấy núi rừng, bám lấy nghề, để giữ cho hương trầm mãi lan tỏa như linh khí đất trời hội tụ. Có lẽ mỗi nhịp hương thơm ngát của trầm hương hôm nay không chỉ đơn giản là mang theo mùi hương của núi rừng, mà còn là hơi thở, là máu là nước mắt của những người phu trầm Khánh Hòa- những người âm thầm góp nhặt từng chút một tinh hoa núi rừng, giữ hồn di sản cho đời sau.