Cụm di tích làng Phúc Xá - Bắc Biên: “Di sản sống” bên dòng sông Hồng

Đình Phúc Xá - nơi thờ Thái úy Lý Thường Kiệt và các vị Thành hoàng

Nằm giữa khuôn viên rộng gần 3.000m², quay mặt ra ao sen cổ, đình Phúc Xá (còn gọi là đình Bắc Biên) là trung tâm tín ngưỡng của cộng đồng.

Đình thờ ba vị Thành hoàng làng: Minh Khiết Đại vương, Bảo Trung Đại vương, Hiếu Công Đại vương; hai công chúa Hùng Nương và Hảo Nga; cùng danh tướng Đào Kỳ (thời Hai Bà Trưng). Riêng Thái úy Việt quốc công Lý Thường Kiệt được dân làng tôn làm Tổ địa.

Chùa Bắc Biên (An Xá tự)

Cạnh đình, chùa Bắc Biên nguyên danh là An Xá tự, sau đổi thành Phúc Xá tự. Đây là ngôi chùa cổ của làng An Xá từ thời Lý. Qua nhiều lần “chạy lở” cùng dòng sông, chùa hiện tọa lạc bên bờ bắc.

Trên gác chuông trước cửa chùa treo quả chuông đồng “An Xá tự chung” đúc năm 1690, cao 1,2m, nặng hơn một tấn, khắc hơn 5.500 chữ Hán. Ngày 3.2.2026, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận đây là Bảo vật Quốc gia.

Đền Đức Ông Đào Kỳ - nơi thờ vị tướng thời Hai Bà Trưng

Xuôi về phía bờ sông là đền Đức Ông Đào Kỳ - Đại nguyên soái dưới thời Hai Bà Trưng, được tôn là "Dũng lược Tế Thế Đại vương".

Ông hy sinh tại Cổ Loa năm 43 Công nguyên. Hai làng Phúc Xá và làng Hội Phụ (Đông Anh) kết nghĩa, cùng thờ chung vị tướng.

Hằng năm, trong lễ hội mùng 6 tháng 3, hai làng tổ chức rước kiệu giao lưu, thể hiện tình nghĩa trăm năm.

Đền Mẫu Thoải

Tiếp nối mạch nguồn tâm linh, đền Mẫu Thoải (còn gọi là Phúc Xá linh từ) nằm sát bờ sông, hướng ra lạch nước rộng.

Đền Mẫu Thoải thờ Mẫu theo tín ngưỡng dân gian, trong hệ thống thờ cúng tín ngưỡng của người Việt.

Mẫu Thoải hay còn được gọi là Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ là con gái út của Vua Cha Bát Hải Động Đình.

Mẫu là vị thần tạo ra ao, đầm, sông hồ, điều hòa mưa gió và chịu trách nhiệm cai quản mọi miền sông nước.

Đền Rừng

Từ khu vực đền Mẫu Thoải, di chuyển vào sâu trong làng, sẽ đến Đền Rừng (còn gọi là Gia Thượng Linh từ, Tứ vị phủ).

Đây là một trong những ngôi đền linh thiêng bậc nhất của vùng, thờ chúa Thượng Ngàn và các vị thần linh khác.

Gắn liền với đền là truyền thuyết về bà Phạm Thị Gái (1887-1947), một người phụ nữ làng Gia Thượng bệnh tật quanh năm.

Một lần lạc vào tiên cảnh Thượng Ngàn, bà được thần tiên chữa khỏi bệnh. Cảm tạ ơn sâu, vợ chồng bà cùng dân làng đã tôn tượng chúa Thượng Ngàn về thờ tại ngôi đền ven sông. Từ đó, đức chúa thường xuyên hiển linh, ban sức khỏe, no ấm cho người dân.

Trải qua nhiều lần tu tạo, đền Rừng nay gồm các cung: đền chính, cung Sơn Trang, cung Quan Đệ Tam, ban Mẫu bán thiên, nhà Tổ, nhà khách… với diện tích hơn 4.000m².

Điểm nhấn là 91 hiện vật có giá trị như bát hương gốm Thổ Hà, tượng hai vị chúa bà bằng đồng, tượng Linh Lang Đại vương.

Đền Núi

Dọc lưu vực sông Hồng, hễ nơi nào có nước, ở đó người dân thường dựng đền thờ Thủy thần. Nhưng cũng chính ở những nơi giáp ranh giữa sông và núi, họ lại lập đền thờ Mẫu Thượng Ngàn - vị thần của rừng xanh, cây cỏ và sự sinh sôi.

Tín ngưỡng thờ Mẫu đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc thực hành tâm linh tại đền Núi - từ lễ cầu an, hát chầu văn đến các nghi thức tạ ơn rừng - chính là một phần còn sống của di sản ấy, đang được gìn giữ bởi chính cộng đồng cư dân ven sông.

Sự hiện diện bền bỉ của ngôi đền giữa lòng Thủ đô là minh chứng cho thấy văn hoá tín ngưỡng bản địa vẫn còn nguyên giá trị, nuôi dưỡng tâm hồn người Việt giữa nhịp sống hiện đại.

Am thờ chúng sinh

Nằm trong khuôn viên đền Đức Ông, Am thờ chúng sinh là một công trình nhỏ nhưng mang đậm giá trị nhân văn sâu sắc. Am thờ những vong linh không nơi nương tựa - những người không may qua đời trên đường, nơi chợ, những thai nhi không trọn kiếp, cùng các linh hồn phiêu dạt chưa được siêu thoát.

Theo Hương ước làng Phúc Xá năm 1923, Am thờ chúng sinh được thành lập để thể hiện tinh thần "tương thân tương ái", "lá lành đùm lá rách" của cộng đồng cư dân ven sông. Những người già neo đơn, những người tàn tật, cô nhi quả phụ - không ai bị bỏ rơi.

Am thờ chúng sinh là biểu tượng cho một làng quê sống có tình, có nghĩa, nơi người sống lo cho cả những người đã khuất, như một lẽ tự nhiên của đạo lý "uống nước nhớ nguồn" và "thương người như thể thương thân".

Trong am cổ còn lưu giữ một bức hoành phi đề bốn chữ “Phúc Xá thọ Am” - bằng chứng vật thể cho thấy nơi đây từng là chốn che chở, ban phúc lành cho muôn loài chúng sinh. Hằng năm, mỗi dịp lễ tết, người dân trong làng vẫn thành kính đến thắp hương, dâng cơm, cầu siêu cho các vong linh.

Đài liệt sĩ - Nơi tri ân những người con hy sinh vì Tổ quốc

Trong khuôn viên đình Phúc Xá, cạnh những di tích cổ kính, còn có một địa chỉ thiêng liêng khác: Đài liệt sĩ - nơi ghi danh những người con của làng Phúc Xá - Bắc Biên đã ngã xuống vì độc lập, tự do của dân tộc.

Nơi đây tưởng niệm đặc biệt Đội liên lạc Nguyễn Ngọc Nại - những chiến sĩ gan dạ đã dẫn đường cho Trung đoàn Thủ đô rút khỏi vòng vây trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến (1946 - 1947).

Đêm 17.2.1947, họ mở đường vượt sông. Sáng 19.2.1947, cả đội hy sinh trên bãi dâu Tàm Xá, che chở cho Trung đoàn Thủ đô an toàn rút lui.

Bên cạnh đó, đài liệt sĩ còn khắc tên 181 liệt sĩ của làng qua hai cuộc kháng chiến, cùng 7 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, 9 lão thành cách mạng, 11 cán bộ tiền khởi nghĩa.

Năm 2015, Đài Liệt sĩ phường Ngọc Thụy được khánh thành ngay trong quần thể di tích, hòa vào dòng ch tâm linh của đình, chùa, đền.

Trước sự độc đáo của cụm di tích, trao đổi với phóng viên, GS.TS Bùi Xuân Đính nhấn mạnh, Bắc Biên chính là một “bảo tàng sống” của một cộng đồng cư dân đã từng phải rời quê vì sự nghiệp cao cả của Thăng Long và đất nước.

Theo ông, một làng có tới 4 ngôi đền như thế này là rất hiếm. Lý giải về các vị thần được thờ tự, nhà nghiên cứu cho hay: “Các vị thần ở đó thể hiện được rất nhiều yếu tố: tôn vinh người có công như Lý Thường Kiệt, Đào Kỳ; tôn vinh những lực lượng siêu nhiên như Thủy thần, Sơn thần. Điều đó cho thấy con người nơi đây rất hòa đồng với tự nhiên và luôn tìm cách giữ gìn nó.”

GS.TS Bùi Xuân Đính khẳng định cụm di tích này xứng đáng được bảo tồn ở tầm quốc gia.

Từ đình Phúc Xá, chùa Bắc Biên, đền Đức Ông, đền Mẫu Thoải đến các đền Rừng, đền Núi, tất cả tạo thành một quần thể di sản sống độc đáo bên dòng sông Hồng. Nhưng giá trị lớn nhất không nằm ở số lượng hiện vật hay sự cổ kính của kiến trúc.

Giá trị cốt lõi chính là sự sống động của các thực hành tín ngưỡng, lễ hội và nếp sống cộng đồng. Đó là một di sản sống đang được các thế hệ người dân Phúc Xá, Bắc Biên gìn giữ qua bao thăng trầm.