Lễ Sơn Trang - sự giao hòa giữa con người và thần linh núi rừng

     Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là loại hình tín ngưỡng dân gian lâu đời - tín ngưỡng nội sinh của dân tộc Việt Nam. Phản ánh tư duy nhân sinh, vũ trụ và niềm tin vào sự che trở của thần linh đối với con người. Trong hệ thống nghi lễ của tín ngưỡng này, đàn lễ cúng Sơn Trang là một trong các nghi lễ quan trọng.
    Tại miền Bắc đặc biệt vùng đồng bằng Bắc Bộ và trung du, nghi lễ cúng Sơn Trang được tổ chức trang trọng trong không gian tại Đền, Phủ, Điện thờ Mẫu, trước các canh đàn khóa lễ. Ban thờ Sơn Trang thường đặt phía sau hoặc bên cạnh ban thánh Mẫu- đây là nơi thờ các vị Chúa Bà Sơn Trang. Thành phần chứng đàn sẽ có thanh đồng, pháp sư và thầy pháp.
   Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ Sơn Trang là nơi quy tụ các vị thần núi, thần rừng, các Thánh cô, Thánh cậu cai quản vùng núi non cao. Đặc biệt là các bà chúa Sơn Trang - Vị thần cai quản miền sơn cước. Tín ngưỡng bản địa thờ thần tự nhiên của người Mường, Tày, Thái , Nùng vùng núi Tây Bắc đã dung hợp vào hệ thống Tứ phủ trở thành một trong bốn phủ thần linh: Thiên phủ, Địa phủ, Thủy phủ, Nhạc phủ. Lễ Sơn Trang tại miền Bắc thường được thực hiện vào các dịp: Mở phủ, trình đồng, kỳ lễ tiệc lớn, các canh đàn khóa lễ cầu đảo giải hạn, cầu tài lộc. 
 
    Một đàn mã cúng Sơn Trang sẽ đủ 4 động Sơn Trang có màu xanh, đỏ, trắng vàng, mỗi động sẽ gồm: một bà Chúa, mười hai tiên cô, nón xiêm hài xảo, một tam đầu cửu vĩ, thuyền thoi, long chu tượng mã, cây vàng tiền màu xanh, một ông hổ.Mâm dâng lễ Sơn Trang gồm lễ chạy, mặn:
    Lễ chay gồm cháo trắng, xôi chè loãng
   Lễ mặn có như: Tam sinh gồm: cá, gà, lợn, ngoài ra sẽ có tôm, mực, cua, ốc, lươn trạch, trứng (số lượng 15 con hoặc từ 3 kg đến 5 kg). Năm loại hạt: đỗ xanh, đỗ đen, lạc, đậu tương, vừng, các sản vật địa phương như: cơm lam, thịt thính, khế chua, ớt cay, sung chát, măng vầu, củ đậu, ngô, khoai, chanh, mướp đắng, cà rốt. Các loại bánh: bánh gai, bánh nếp, bánh đúc, bánh dầy, bánh chưng, bún, đậu phụ, mắm tôm. 
   Lễ Sơn Trang được thực hiện trước các canh hầu khóa lễ mang ý nghĩa cầu cho mở đường thông đàn thoáng phủ, làm nghi thức chứng đàn dẫn lối cho các Thánh giáng đồng, xin Sơn Trang cho phép hầu bóng thuận lợi, tránh tà khí, chướng ngại. Các thanh đồng được giao tiếp với thần linh bản địa vùng núi- rừng nơi Thánh Mẫu từng hiển Thánh. Sơn Trang đại diện cho hệ thần linh cai quan Sơn Lâm kết nối con người với tự nhiên, càu phúc cầu bình an, giải hạn xin thần núi, thần rưng ban phước lành. 
   Nghi lễ cúng Sơn Trang tại miền Bắc là một thành tố quan trọng của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam- Tứ phủ không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc mà còn chứa đựng giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đồng bằng, trung du  Bắc Bộ, hoạt động này còn nhằm mục đích góp phần bảo lưu tín ngưỡng dân gian bản địa nghĩ lễ thể hiện sự dung hợp tín ngưỡng dân gian cổ truyền và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ phủ.