Hội thảo thu hút sự tham dự của đông đảo các nhà khoa học, học giả, nhà nghiên cứu trong lĩnh vực dân tộc học, nhân học, văn hóa học và quản lý văn hóa. Thông qua các tham luận và ý kiến trao đổi học thuật, Hội thảo đã trở thành không gian khoa học sâu sắc nhằm tưởng nhớ, tri ân và tôn vinh những đóng góp to lớn của nhà dân tộc học Nguyễn Từ Chi đối với nghiên cứu văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Nhà dân tộc học Nguyễn Từ Chi (tên đầy đủ là Nguyễn Đức Từ Chi, bút danh Trần Từ) sinh ngày 17/12/1925 tại Đồng Hới (Quảng Bình cũ, nay thuộc Quảng Trị). Ông xuất thân từ dòng họ Nguyễn Đức ở xã Ích Hậu, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh – một dòng họ Nho học nổi tiếng. Tuổi trẻ của ông gắn bó với Huế, nơi ông trưởng thành và sớm bộc lộ tư chất trí thức xuất sắc.
Năm 1945, khi vừa thi đỗ Tú tài toàn phần ban Triết học – Văn chương tại Trường Pellerin (Huế), Cách mạng Tháng Tám bùng nổ. Trước những ngã rẽ của thời cuộc, Nguyễn Từ Chi đã lựa chọn con đường lên rừng theo Việt Minh, tham gia kháng chiến và nam tiến vào Liên khu 5. Sau nhiều năm hoạt động cách mạng, năm 1953 ông được giải ngũ, điều ra Việt Bắc công tác, rồi về Hà Nội từ năm 1954.
Từ cuối thập niên 1950, Nguyễn Từ Chi theo học tại Đại học Tổng hợp Hà Nội và sau đó sang Guinea làm chuyên gia giáo dục (1961–1963). Khi trở về nước, ông công tác tại nhiều cơ quan nghiên cứu và báo chí khoa học, trong đó gắn bó lâu dài với Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Chính trong giai đoạn này, ông dành trọn tâm huyết cho nghiên cứu dân tộc học, đặc biệt là làng xã người Việt và văn hóa người Mường.
Phát biểu tại Hội thảo, các nhà khoa học khẳng định công trình “Cơ cấu làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ” của Nguyễn Từ Chi là một trong những tác phẩm kinh điển của dân tộc học Việt Nam. Tiếp cận từ lý thuyết cấu trúc, dựa trên nguồn tư liệu thực địa phong phú và phương pháp làm việc tỉ mỉ, cẩn trọng, ông đã làm sáng rõ cấu trúc làng xã Việt truyền thống từ tổng thể đến từng bộ phận, chức năng.
Một trong những phát hiện quan trọng của ông là vấn đề Giáp trong làng Việt cổ truyền. Nguyễn Từ Chi không chỉ chỉ ra cấu trúc tổ chức của Giáp mà còn phân tích sâu sắc cơ chế vận hành, mối quan hệ giữa đơn vị tự quản này với thiết chế hành chính làng xã (ngũ hương), qua đó phác họa một mô hình làng xã Việt Nam đa chiều, linh hoạt và giàu sức sống.
Với người Mường, bằng tư duy cấu trúc và quan sát tinh tế, Nguyễn Từ Chi để lại dấu ấn sâu đậm qua nhiều công trình có giá trị. Trong “Hoa văn cạp váy Mường”, ông chỉ ra mối liên hệ giữa hoa văn dệt vải của người Mường đương đại với các mô típ trang trí trên trống đồng Đông Sơn. Trong “Cõi sống và cõi chết trong quan niệm cổ truyền của người Mường”, ông dựng lên bức tranh vũ trụ quan ba tầng – bốn thế giới đặc sắc. Còn ở “Xung quanh các hình thức khai thác ruộng lang”, ông phân tích cơ chế tồn tại và vận hành của xã hội Lang – Đạo dựa trên nền tảng ruộng công.
Tại Hội thảo, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, nhấn mạnh: Việc Viện Nghiên cứu Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam đứng ra tổ chức Hội thảo là hoạt động có ý nghĩa khoa học và nhân văn sâu sắc, thể hiện sự tri ân đối với một học giả đã dành trọn đời cho việc đi, ở, quan sát, suy tư và viết về văn hóa các dân tộc Việt Nam bằng tinh thần nhập cuộc, thấu cảm và trách nhiệm.
Theo ông Bùi Hoài Sơn, Nguyễn Từ Chi không chỉ là một nhà khoa học uyên bác mà còn là một nhà văn hóa đích thực, luôn tôn trọng cộng đồng nghiên cứu, tôn trọng đối tượng nghiên cứu và giữ gìn nghiêm cẩn đạo đức nghề nghiệp. Những giá trị học thuật của ông, trong bối cảnh hiện nay, càng mang tính thời sự khi đất nước đang đối diện với những biến đổi sâu sắc do đô thị hóa, biến đổi khí hậu, di cư lao động và chuyển đổi số.
Nhiều học giả tại Hội thảo cũng bày tỏ mong muốn các cơ quan chức năng của Hà Nội sớm xem xét việc đặt tên đường Nguyễn Đức Từ Chi, như một sự ghi nhận xứng đáng đối với đóng góp của ông cho khoa học và văn hóa dân tộc.
Khép lại Hội thảo, các nhà nghiên cứu thống nhất nhận định: Nguyễn Từ Chi là một trí thức lớn, một con người khiêm nhường, trung thực và nhân văn. Di sản khoa học của ông không chỉ là những công trình nghiên cứu giá trị mà còn là tấm gương về thái độ khoa học, tinh thần dấn thân và trách nhiệm xã hội – những giá trị mà Viện Nghiên cứu Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam mong muốn tiếp tục lan tỏa trong đời sống học thuật đương đại.
Tác giả: Quốc Hiệp
Những tin mới hơn
Những tin cũ hơn
