Trong kho tàng tín ngưỡng dân gian Việt Nam, mỗi tháng trong năm đều gắn liền với một vị thần, một biểu tượng hoặc một sự kiện có ý nghĩa thiêng liêng. Nếu tháng Ba thường được nhắc đến Mẫu Liễu Hạnh, tháng bảy gắn với lễ Vu Lan báo hiếu, thì tháng Tám lại được coi là "tháng tiệc cha"- một khái niệm chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa về tín ngưỡng Đạo Mẫu, tục thờ tổ tiên và niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên bảo trợ cho đời sống con người.
Theo quan niệm dân gian, Mẫu và Cha là cực âm- cực dương đại diện cho sự cân bằng của vũ trụ. Người Việt lâu đời vốn có tín ngưỡng thờ Mẫu với hệ thống thờ Tam- Tứ phủ, song hành cùng với đó trong nhiều làng quê còn lưu truyền tục thờ "Cha"- cụ thể là Vua Cha Bát Hải Động Đình. Hình tượng người cha trong văn hoá Việt không chỉ gói gọn trong hình tượng người đàn ông sinh thành mà còn mở rộng thành biểu tượng của quyền lực, trật tự và sức mạnh bảo hộ. "Cha" là trời trong quan niệm cổ đây là đấng tối cao, cai quan thiên mệnh. Các vị vùa cha, thánh cha, hay những danh tướng anh hùng sau khi mất cũng được nhân dân tôn làm Cha- bậc cha làng cha nước. Truyền thống "Tháng tiệc cha" phản ánh nhiều lớp giá trị văn hoá:
- Tri ân công đức tổ tiên và anh hùng dân tộc: các lễ hội tháng Tám đều xoay quan việc tưởng nhớ người đi trược, tù thần linh siêu nhiên cho tới những danh tướng lịch sử như Trần Hưng Đạo.
- Khẳng định sự hài hoà âm- dương: cùng với tháng Ba tiệc Mẫu, tháng Tám tiệc Cha nhắc nhở về sự cân bằng âm - dương, cha và mẹ, trời và đất- quy lật bất biến của vũ trụ.
- Gắn kết cộng đồng làng xã: lễ hội là dịp người dân tụ hội, chung tay tổ chức tạo nên sức mạnh đoàn kết.
- Bảo tồn nghệ thuật dân gian: trong các lễ hội hát văn, hầu đồng, múa hát..được duy trì và phát triển, góp phần giữ gìn nét đẹp văn hoá di sản phi vật thể.
Trong hệ thống tín ngưỡng này, tháng Tám âm lịch được xem là thời điểm linh khí hội tụ, mùa màng đã thu hoạch, dân làng có điều kiện tổ chức lế hội, tưởng nhớ công đức các bậc cha ông, đồng thời cầu mong một năm mưa thuận gió hoà. Chính vì thế, ở nhiều địa phương, tháng Tám trở thành dịp trọng thể đẻ mở hội. Khái niệm " tiệc cha" còn thể hiện truyền thống trọng nam phụ tử của người Việt ta. Trong văn hoá Á Đông, tháng ba 'Tiệc Mẫu" để nhằm tôn vinh người phụ nữ, người mẹ thì tháng Tám được coi là tháng Cha, ghi nhận công lao của người cha- biểu tượng cho sức mạnh, che trở và bảo hộ.
Trên khắp miền Bắc, nhiều lễ hội lớn rơi vào tháng Tám âm lịch kể đến như:
- Hội đền Kiếp Bạc: tưởng niệm Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn - vị anh hừng dân tộc được nhân dân xưng tôn là " Đức Thánh Cha". Lễ hội diễn ra từ ngay 15 đến 20 tháng Tám âm lịch, thu hút hàng vạn du khác hành hương.
- Hội đền Đồng Bằng diễn ra từ mùng 20 đến 26 tháng Tám âm lịch, thờ Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình - một trong những vị thần linh thiêng bậc nhất trong tín ngưỡng dân gian.
- Hội Yên Thế, hội Lảnh Giang, hội các đền thờ Đức ông cũng tập trung vào khoảng thời gian này.
Thông qua các lễ hội, người dân vừa tưởng niệm công đức của các vị Cha linh thiêng, vừa gửi gắm ước vọng mùa màng tươi tốt, gia đình sung túc, quê hương thịnh vượng,
Ngày nay cùng với sự phát triển xã hội, nhiều lễ hội tháng Tám đã trở thành điểm nhấn du lịch văn hoá, thu hút đông đảo khách thập phương. Tuy nhiên, đông đảo khách thập phương. Tuy nhiên, ý nghĩa cốt lõi của " tiệc Cha" vẫn không thay đổi : đó là sự tri ân, tưởng nhớ và cầu mong bình an. Giữa nhịp sống iện đại, khi con người dễ bị cuốn theo guồng quy công việc và đô thị hoá, việc trở về với lễ hội tháng Tám chính là một cách tìm sự cân bằng. Nó giúp mỗi người cảm nhận được sợi dây nối liền giữa hiện tại và quá khứ, giữa bản thân với cộng đồng và đấng linh thiêng.
Tháng Tám - Tiệc cha không chỉ là một khái niệm dân gian đơn thuần mà còn là một biểu tượng văn hoá đặc sắc của người Việt. Trông qua đó, chúng ta thấy được đạo lý uống nước nhớ nguồn, thấy rõ niềm tin sức mạnh siêu nhiên, đồng thời nhận ra nhu cầu hướng về cội nguồn của mỗi con người.
Trong hành trình bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, việc nghiên cứu, tôn vinh và truyền lại giá trị của "Tháng Tám tiệc Cha" có ý nghĩa quan trọng. Bởi đó không chỉ là lễ hội mà còn là sợi dây vô hình gắn kết quá khứ- hiện tại- tương lai của dân tộc Việt.
