TRUNG THU – MỘT VẦNG TRĂNG TRONG KÝ ỨC HÀ NỘI XƯA

   Có những mùa trăng đi qua cuộc đời rất nhẹ, vậy mà khi ngoảnh lại, người ta bỗng thấy cả một khoảng trời tuổi thơ nằm nguyên trong đó. Trung thu của Hà Nội xưa là một mùa trăng như thế. Không ồn ào, không rực rỡ bởi những ánh đèn điện, không có những hộp bánh sang trọng được xếp ngay ngắn trong tủ kính, Trung thu ngày ấy đến từ một vầng trăng tròn trên mái ngói, từ mùi bưởi chín trong sân, từ tiếng trẻ con gọi nhau ngoài ngõ và những chiếc đèn giấy lung linh trong bàn tay nhỏ. Đêm rằm tháng Tám khi ấy dường như dài hơn, bởi người ta có nhiều thời gian để ngồi bên nhau, để ngắm trăng, để kể chuyện và để chờ một mùa đoàn viên.

   Từ rất xa xưa, rằm tháng Tám đã gắn với đời sống của cư dân nông nghiệp. Người xưa nhìn lên mặt trăng không chỉ để thưởng ngoạn vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn để gửi vào đó những dự cảm về mùa màng. Trăng sáng, trăng trong hay trăng mờ đều có thể trở thành những dấu hiệu để người nông dân đoán biết thời tiết, mùa vụ. Câu ca “Muốn ăn lúa tháng năm, trông trăng rằm tháng tám” vì thế không chỉ là một lời truyền miệng mà còn là dấu vết của một lối tư duy đã từng tồn tại rất lâu trong đời sống người Việt. Con người khi ấy sống gần với trời đất hơn hôm nay. Nhìn mây biết mưa, nhìn gió biết mùa, nhìn trăng mà nghĩ đến ruộng đồng, đến hạt lúa và bữa cơm của cả gia đình. Trung thu, bởi vậy, trước khi trở thành Tết của trẻ nhỏ, đã từng là một đêm người ta hướng về thiên nhiên và mong cho mùa màng được thuận hòa.

   Xung quanh vầng trăng tháng Tám cũng có biết bao câu chuyện được người đời truyền lại. Người xưa kể về cung Quảng Hàn, về chị Hằng, về những tiên nữ dưới trăng, về Đường Minh Hoàng trong giấc mộng du nguyệt điện. Theo Khai nguyên di sự, Đường Minh Hoàng từng cùng một đạo sĩ lên chơi cung trăng, thấy tiên nữ múa hát rồi khi trở về đã ghi nhớ điệu múa ấy mà chế thành vũ khúc Nghê Thường. Những câu chuyện ấy có thể mang màu sắc huyền thoại, nhưng chính huyền thoại đã làm cho vầng trăng trở nên gần gũi với tâm hồn con người. Trăng không còn chỉ là một vật thể xa xôi trên bầu trời. Trăng có cung điện, có tiên nữ, có những câu chuyện tình, có chú Cuội, có chị Hằng và có cả một thế giới cổ tích mà trẻ nhỏ chỉ cần ngước mắt lên là có thể tưởng tượng ra. Rồi từ những câu chuyện của người xưa, đêm Trung thu có thêm ánh sáng của những chiếc đèn. Người ta làm đèn bằng tre, bằng giấy, có chiếc hình cá, hình tôm, hình cua, có chiếc giống con voi, con ngựa, có chiếc là ngôi sao năm cánh. Truyền thuyết về con cá chép vàng thành tinh và những chiếc đèn cá chép được làm ra để xua đuổi nó có lẽ chỉ là một cách lý giải dân gian, nhưng phía sau câu chuyện ấy là một điều rất đẹp: con người luôn muốn đem ánh sáng vào trong đêm tối, muốn dùng cái đẹp và niềm vui để xua đi những điều bất an. Có lẽ cũng vì thế mà Trung thu từ bao đời nay luôn có ánh đèn. Ánh đèn ấy nhỏ thôi, đôi khi chỉ là một ngọn nến trong chiếc đèn giấy, nhưng trong mắt trẻ thơ lại đủ sáng để soi cả một con đường.

   Hà Nội xưa đón Trung thu bằng một vẻ đẹp rất khác. Khi thành phố chưa có quá nhiều ánh sáng nhân tạo, trăng rằm thực sự là ánh sáng của phố phường. Những mái ngói cũ nằm im dưới trăng, những bức tường vàng đã sẫm màu thời gian, những con ngõ nhỏ vắt qua các dãy nhà và đâu đó là một khoảng sân vừa đủ để đặt mâm cỗ. Người lớn ngồi bên nhau, trẻ con chạy chơi quanh nhà. Tiếng nói cười vọng ra từ những ô cửa, tiếng gọi nhau của lũ trẻ lan theo từng con ngõ. Hà Nội trong đêm Trung thu không cần quá nhiều thứ để trở thành một thành phố lễ hội. Chỉ cần trăng sáng, vài chiếc đèn giấy và một mâm cỗ nhỏ, cả một thế giới tuổi thơ đã hiện ra.

   Ngày ấy, mâm cỗ Trung thu cũng không cầu kỳ như bây giờ. Một quả bưởi, vài quả hồng, quả na, những chiếc bánh nướng, bánh dẻo và có khi thêm những thứ quả nhà có sẵn cũng đủ làm thành một mâm cỗ. Người ta thích những thứ tròn đầy, căng mọng, bởi trong tâm thức người xưa, cái tròn là cái viên mãn. Vầng trăng tròn, chiếc bánh tròn, quả hồng căng tròn, tất cả cùng gặp nhau trong một mong ước giản dị: gia đình được đủ đầy, mùa màng được no ấm, người đi xa trở về, người ở nhà được bình an. Có lẽ bởi vậy mà bánh Trung thu truyền thống thường có hình tròn. Cầm chiếc bánh trong tay, người ta không chỉ nhìn thấy một món ăn mà còn nhìn thấy vầng trăng tháng Tám. Đêm xuống sâu hơn, trăng lên cao hơn, cũng là lúc trẻ con mong chờ nhất. Mâm cỗ được đặt giữa sân. Người lớn bảo nhau chờ trăng lên thật sáng rồi mới phá cỗ. Trẻ con thì cứ chạy quanh, hết nhìn mâm cỗ lại nhìn lên trời, vừa chờ trăng vừa chờ tiếng người lớn gọi. Có những chiếc đèn ông sao, đèn cá chép, đèn kéo quân được thắp nến bên trong. Ánh sáng nhỏ bé ấy chập chờn theo từng bước chân, làm những khuôn mặt trẻ thơ lúc sáng, lúc tối. Cả một con ngõ bỗng đầy những đốm sáng chuyển động. Đèn đi trước, trẻ con chạy theo sau, tiếng cười lan ra giữa đêm trăng. Có những thứ rất nhỏ bé nhưng lại ở lại lâu nhất trong ký ức. Như những hạt bưởi được rửa sạch, phơi khô rồi xâu thành từng chuỗi. Đến Trung thu, người ta đem đốt. Những hạt bưởi bắt lửa, cháy lách tách, tỏa ra một mùi thơm ngai ngái rất riêng. Trẻ con thích thú đứng nhìn những chuỗi hạt đỏ lên trong đêm. Không có trò chơi điện tử, không có những món đồ chơi hiện đại, chỉ một chuỗi hạt bưởi, một chiếc đèn giấy, vài người bạn trong xóm mà cả đêm Trung thu đã trở thành một cuộc phiêu lưu. Sau này lớn lên, có thể người ta quên chiếc bánh năm ấy có vị gì, nhưng đôi khi chỉ cần bắt gặp lại mùi bưởi, ký ức về một đêm trăng cũ bỗng nhiên trở về.

   Trung thu ngày ấy cũng là dịp để người lớn kể cho trẻ nhỏ nghe những câu chuyện đã được truyền từ đời này sang đời khác. Chuyện chú Cuội ngồi gốc cây đa, chuyện chị Hằng trên cung trăng, chuyện những chú thỏ ngọc giã thuốc trường sinh. Trẻ con nghe bằng tất cả sự tin tưởng của tuổi thơ. Đêm càng khuya, vầng trăng càng sáng, những câu chuyện ấy càng trở nên thật hơn. Có đứa trẻ nhìn mãi lên mặt trăng để tìm xem có thấy chú Cuội hay không. Có đứa lại tin rằng trên ấy thực sự có một cung điện rất đẹp, nơi chị Hằng đang sống. Người lớn biết đó là chuyện kể, nhưng vẫn kể. Bởi tuổi thơ cần những câu chuyện như thế để lớn lên cùng trí tưởng tượng.

   Có lẽ điều đẹp nhất của Trung thu xưa nằm ở chỗ người ta không cần quá nhiều thứ để vui. Một mâm cỗ nhỏ, một chiếc đèn giấy, một quả bưởi, một khoảng sân và một vầng trăng là đủ. Niềm vui không nằm ở giá trị của món quà mà nằm trong việc người ta cùng nhau chờ đợi. Đứa trẻ chờ phá cỗ, cha mẹ chờ con vui, người lớn chờ trăng lên, cả gia đình chờ một khoảnh khắc được ngồi cạnh nhau. Chính sự chờ đợi ấy khiến Trung thu trở thành một ký ức đặc biệt.

   Hà Nội hôm nay đã khác. Những con phố xưa đã thay đổi, những mái nhà cũ không còn nhiều, ánh điện đã phủ kín phố phường. Những chiếc đèn giấy truyền thống giờ đây đứng cạnh vô số đồ chơi hiện đại. Bánh Trung thu cũng có thêm rất nhiều hình thức, hương vị và cách trình bày. Trung thu đã trở thành một mùa mua sắm, một mùa quà tặng và một dịp vui chơi lớn của thành phố. Đó là sự vận động tự nhiên của đời sống. Nhưng giữa rất nhiều sắc màu mới, đôi khi người ta vẫn nhớ về một Trung thu giản dị hơn – nơi chiếc bánh chỉ cần tròn, chiếc đèn chỉ cần sáng và mâm cỗ chỉ cần đủ cho những người trong nhà ngồi lại với nhau. Bởi sau cùng, điều làm nên Trung thu có lẽ không phải là chiếc bánh đắt tiền hay món quà lớn nhỏ, mà là cảm giác được trở về. Trở về với gia đình, với tuổi thơ, với một khoảng sân, một con ngõ và một vầng trăng. Người đi xa trở về nhà trong đêm rằm. Cha mẹ ngồi nhìn con trẻ phá cỗ. Ông bà kể lại những câu chuyện ngày xưa. Những người đã lớn bỗng một lần nữa thấy mình bé lại trong ánh trăng tháng Tám. Và có lẽ chính vì thế mà Trung thu luôn có một sức sống kỳ lạ. Nó đi qua thời gian, thay đổi cùng thành phố, thay đổi theo đời sống, nhưng vẫn giữ lại cho con người một khoảng trời rất riêng để nhớ.

   Nếu Hà Nội có một mùa để người ta nhớ bằng ánh sáng, thì đó có lẽ là mùa Trung thu. Ánh sáng của trăng, ánh sáng của đèn giấy, ánh sáng từ những ô cửa và cả ánh sáng trong mắt trẻ thơ. Một vầng trăng tròn trên mái phố, một mâm cỗ đơn sơ giữa sân nhà, tiếng cười của trẻ nhỏ chạy qua con ngõ và mùi bưởi thoảng trong gió – tất cả những điều ấy tưởng như đã rất xa, nhưng vẫn nằm đâu đó trong ký ức của Hà Nội. Để mỗi khi tháng Tám trở về, người ta lại ngước nhìn lên trời và chợt nhận ra rằng có những mùa trăng dù đã đi qua rất lâu, vẫn không bao giờ cũ.